De formatie van een nieuw college is een flop geworden voor CDA, VVD en Pro Hengelo. Voor het eerst in 16 jaar is het CDA buiten het college gebleven. Dat is het meest opvallende aspect. Pro Hengelo als derde partij van Hengelo mocht ook niet meedoen, terwijl de VVD zich door onhandig manoeuvreren zelf buiten spel heeft gezet.
Hoe kon het gebeuren dat het CDA als grootste partij in de raad dit lot onderging?
Na de verkiezingen is het Hengelose politieke landschap ingrijpend veranderd. Partijen groeiden qua grootte naar elkaar toe. De grote partijen werden kleiner en de kleintjes werden groter. Dit was de hoofdtrend. Daarnaast werd de linkse meerderheid binnen de gemeenteraad met enkele zetels versterkt en trad verdere versplintering op doordat negen politieke partijen zijn gekozen in een gemeenteraad van 37 zetels. In de vorige periode hadden CDA en PvdA samen nog een meerheid. In de nieuwe raad moet een coalitie tenminste uit vier partijen bestaan.
De formatie startte met een pas op de plaats en rust. Er werd een informateur benoemd in de persoon van de oude CDA prominent Beelaerts van Blokland die met veel gewichtigdoenerij opschreef wat iedereen al wist, namelijk dat er geen breekpunten waren. Verder bevatte zijn rapport geen politiek relevante opmerkingen. Het rapport gaf geen richting en daarom was het werk van de informateur per saldo een zinloze exercitie, hetgeen later ook wel is gebleken. Voordeel was dat het de politici in Hengelo de kans gaf om even op adem te komen na een zware verkiezingstijd. Dat het CDA als leidende partij zo´n slap rapport toestond, is zeker achteraf een foute inschatting geweest.
Met een paar weken vertraging ging de politiek leider van het CDA vervolgens zelf aan het werk. Ze begon goed. Het idee om de oude coalitie te herstellen aangevuld met de VVD om het verlies te compenseren, zag het CDA niet zitten en dat is te prijzen na de forse afstraffing door de kiezers die de coalitie ten deel gevallen was. In het kaartspel dat volgde heeft de CDA formateur heel opvallend slag na slag verloren. Het eerste voorstel van de formateur om een college te vormen van CDA, PvdA, VVD en Burgerbelangen ging direct de prullenmand in. De PvdA wees het af, maar los daarvan was het ondoordacht en in strijd met de politieke realiteit. Het voorstel behelsde een rechts college, aangevuld met de PvdA. De PvdA had weliswaar enorm verloren, maar het is veel gevraagd van deze partij om vier jaar lang voorstellen te ondersteunen van een overwegend rechts college binnen een links georiënteerde gemeenteraad. Daarmee kon de PvdA onmogelijk akkoord gaan en getalsmatig behoefden ze dat ook helemaal niet te doen. Het zou bovendien slecht zijn voor de stad en zijn inwoners om de linkse meerderheid die de kiezers kozen, zo systematisch te gaan negeren.
De PvdA eiste daarom deelname van de SP aan het nieuwe college. Het CDA die dat niet wilde en feitelijk de SP uitsloot zonder dat uit te spreken, koos vervolgens voor een echte CDA oplossing. De onderhandelingen gingen van start zonder partnerkeuze en met deelname van zowel SP als VVD. Het keuzemoment werd dus expliciet naar achteren geschoven.
Voor de derde keer was er niet goed nagedacht. Het CDA had moeten weten dat formatiegesprekken altijd zijn gericht op het scheppen van vertrouwen tussen partijen. Zolang er geen overeenstemming is over de deelnemers aan de coalitie en een van de partijen nog (onvrijwillig) moet afhaken, is het scheppen van vertrouwen tot mislukken gedoemd. Het CDA ging formeren waar voortzetting van de informatie geboden was. Hier wreekte zich het politieke broddelwerk dat de informateur Beelaerts eerder op tafel had gelegd. Niet de inhoud van het beleid was een probleem, maar de manier waarop de partijen in Hengelo met elkaar om gaan. `Geen breekpunten` had de CDA informateur gerapporteerd. Maar ze waren er wel en de informateur die dit probleem negeerde, heeft daarmee uiteindelijk de ondergang van zijn eigen partij in de formatie bewerkstelligd.
Tijdens de verkiezingscampagne werd Pro Hengelo al van coalitiedeelname uitgesloten door zowel PvdA als VVD. Pro Hengelo mocht aan de echte formatieonderhandelingen dan ook niet meedoen, ofschoon deze partij politiek gezien de logische keuze zou zijn geweest. Ook CDA formateur ter Hofte die na Beelaerts aantrad, heeft niet geprobeerd om het politieke speelveld te vergroten door Pro Hengelo als partij uit het midden bij de onderhandeling te betrekken. In plaats daarvan deed zij dappere pogingen om een rechts college te vormen binnen een linkse raad. Binnen het CDA heeft men deze mismatch onvoldoende onderkend zodat de bakens niet werden verzet. Met ellenlange onderhandelingen had het CDA inmiddels ook onvrede en twijfel gezaaid. Zozeer dat niet alleen de PvdA om zich heen begon te kijken. Een gepatenteerd rechtse partij als Burgerbelangen werd eveneens door twijfel bevangen. Zij vreesden buiten de boot te vallen als de PvdA vanuit machtspolitieke overwegingen alsnog voor Pro Hengelo zou kiezen. Zolang PvdA en VVD beide Pro Hengelo uitsloten, zat Burgerbelangen stevig in het zadel omdat ze voor een meerderheid nodig waren, welke dan ook. In die situatie heeft het CDA nagelaten om de “hearts and minds” te winnen van de mensen van Burgerbelangen. De PvdA onderkende wel dat Burgerbelangen na jaren van oppositie, hunkerde naar deelname aan het college. De gouden kans die uitsluiting van Pro Hengelo bood, werd door Burgerbelangen met beide handen aangegrepen. Het CDA heeft dit niet ingezien, verblind als men was door het oude systeem waarin PvdA en CDA als onafscheidelijke partners met elkaar verbonden waren. Echter: de PvdA van vier jaar geleden waarop het CDA vertrouwde, bestaat niet meer. De oude garde is vervangen en het machtspolitieke lange termijn denken heeft plaatsgemaakt voor hyperpolitiek op korte termijn.
Bijna onbegrijpelijk is de haast dociele wijze waarop het CDA zich ten slotte naar de slachtbank heeft laten leiden. Het enige wat men had behoeven te doen was het sluiten van een verbond met Burgerbelangen, nadat de PvdA met de SP op de proppen kwam en de VVD afwees. Als zij samen hadden opgetrokken was een duidelijk alternatief voorhanden geweest en had de PvdA eieren voor zijn geld moeten kiezen. Het CDA heeft deze kans laten schieten en het laten bungelen van Burgerbelangen was opnieuw een verkeerde inschatting. De vierde op rij. Het CDA had zich niet moeten neerleggen bij een VVD die Pro Hengelo buitensloot. Dit probleem had CDA informateur Beelaerts veel eerder moeten oplossen, al was het maar om het CDA te verzekeren van voldoende steun van rechts en uit het politieke midden als drukmiddel op de PvdA.
Het is pijnlijk te merken hoe het CDA fout op fout gestapeld heeft. De oorzaak is de generatiewisseling binnen deze partij die niet soepel is verlopen. De werkelijke schuldige van het echec is wethouder Ter Ellen, de oude dinosaurus van het CDA die afscheid genomen heeft. Hij dwong de jongelingen jarenlang in een ondergeschikte rol. Zij moesten zich koest houden en durfden niet te opponeren, terwijl ondertussen een raadsbrede aversie was ontstaan jegens de autoritaire bestuursstijl van de CDA wethouders. Van de jongelingen werd veel verwacht. Nu blijkt dat zij te vroeg de wei in zijn gelaten. Op eigen benen staan is moeilijker dan gedacht. Onder deze omstandigheden heeft de CDA formateur gestreden als een dappere amazone. Echter, zonder haar flanken af te dekken en daardoor ging het (uiteindelijk) op een fatale manier volledig mis.
Gevoelsmatig is de VVD het grootste slachtoffer van de formatieperikelen. Net als Pro Hengelo heeft de VVD met zo´n verloop geen rekening hebben gehouden. Voor de verkiezingen was de partij al overtuigd van coalitiedeelname en inhoudelijk was veel mogelijk. Nu de rust weerkeert zal men zich nog eens stevig achter het oor krabben. PvdA zou amechtig zijn geweest als de VVD met Pro Hengelo had willen samenwerken of tijdig (toen het nog kon) het mes van tafel had gehaald. In dat geval had formateur ter Hofte haar opdracht niet hoeven terug te geven en was er een helder alternatief geweest en had de PvdA eieren voor zijn geld moeten kiezen. Hieruit blijkt maar weer hoe onhandig het is om anderen uit te sluiten zonder dat daar een goede reden voor is! Ondanks het geschutter van het CDA, kan de VVD niemand iets verwijten. De partij is in zijn eigen mes gelopen en dat zal hen de komende jaren nog veel napijn bezorgen.
Het nieuwe college PvdA, SP, D66, GroenLinks en Burgerbelangen verdient uiteraard een constructieve benadering. Toch is de toekomst om meerdere redenen niet rooskleurig. Het aantal deelnemers is talrijk en de verschillen tussen de deelnemers zijn groot. Bovendien zijn de SP, Burgerbelangen en D66 niet op inhoud in elkaars armen gevallen, maar op basis van het gedeelde gevoel lange tijd van de macht uitgesloten te zijn geweest. Dit sentiment kan zich tegen hen keren, zodra moeilijke politieke besluiten genomen moeten worden. Voor de PvdA geldt slechts een machtspolitieke drijfveer en ook dat is een weinig inspirerend gegeven.
Het collegeprogramma draagt van dit alles de sporen. Het is elk wat wils zonder echt concreet te worden. Waar het wel concreet is, leggen D66, Burgerbelangen en SP zich vast om te doen waar ze eerder zeiden tegen te zijn, zoals de bouw van een nieuw stadskantoor. De coalitie drijft vooral op de persoonlijke affiniteit die de laatste weken tussen enkele deelnemers is ontstaan. De vraag is hoe lang deze vreugde in stand blijft. De fracties gaan straks trekken aan hun wethouders en de gemeenteraad zal kritischer worden. Het eerste haarscheurtje is al zichtbaar bij D66. De lijsttrekker mocht van zijn partij geen wethouder worden en koos voor een buitenstaander. Oud zeer is een slechte start.
Het nieuwe college is een echte regenboogcoalitie. Wel is sprake van een weeffout. Niet omdat de grootste winnaar van de verkiezingen Pro Hengelo buiten beeld is gebleven. Wel omdat het politieke spectrum van de coalitie onnodig breed geworden is. In het politieke midden gaapt een gat. Dit maakt de samenwerking onnodig instabiel, terwijl de regenboogcoalities in de praktijk toch al weinig duurzaam blijken te zijn.
Uiteraard wordt de nieuwe wethouders het allerbeste toegewenst. Dit nieuwe college is weliswaar niet het bestuur dat de kiezers zich wensten, maar in de gegeven omstandigheden en voor dit moment zou het wel eens de beste oplossing kunnen zijn. Het is spannend te zien of de samenwerking het een top of een flop gaat worden.
Wiert Wiertsema
24 april 2010
- Er zijn nog geen reacties op dit artikel -
